საგვარტომო ნუსხა

საგვარტომო ნუსხა

საგვარტომო ნუსხა

საგვარტომო ნუსხა – მემკვიდრეობის ტიპის დადგენა

მემკვიდრეობის ტიპის დასადგენად თავდაპირველად უნდა შეგროვდეს მონაცემები დაავადებული პირის ოჯახის წევრებზე, შემდეგ კი დეტალური მონაცემები დაჯამებული სახით და სტანდარტული სიმბოლოების გამოყენებით შეაქვთ საგვარტომო ნუსხაში. (more…)

ჰიდრო და აეროსტატიკა

ჰიდრო და აეროსტატიკა

ჰიდრო და აეროსტატიკა

ჰიდრო და აეროსტატიკა

ძალის მოქმდების შედეგი დამოკიდებულია არა მარტო ძალის სიდიდეზე, მიმართულებასა და მოდების წერტილზე, არამედ იმ ზედაპირის ფართობზეც, რომელზეც ეს ძალა მოქმედებს. რაც ნაკლებია შეხების ზედაპირის ფართობი, მით მეტია ამ ფართობზე ძალის მოქმედების შედეგი. ზედაპირზე ძალის მოქმედების შედეგი არის წნევა. (more…)

ცოცხალი სისტემის ორგანიზაციის დონეები

ცოცხალი სისტემის

ცოცხალი სისტემის ორგანიზაციის დონეები

ცოცხალი სისტემის ორგანიზაციის დონეები
ცოცხალი სისტემის

ცოცხალი სისტემის ორგანიზაციის დონეები

ცოცხალი ორგანიზმებისთვის დამახასიათებელი ორგანული ნივთიერებები მოლეკულების ზომებით და სტრუქტურით განსხვავდებიან არაორგანული ნივთიერებების მოლეკულებისგან და, შესაბამისად, განსხვავება ცოცხალსა და არაცოცხალს შორის სწორედ მოლეკულურ დონეზე შეინიშნება. ის სიცოცხლის ორგანიზაციის ყველაზე დაბალი დონეა. ცოცხალი ორგანიზმები შეიცავენ ორგანულ ნივთიერებებს (ცილებს, ცხიმებს, ნახშირწყლებს) და არაცოცხალი ორგანიზმები არ შეიცავენ მსგავს ნივთიერებებს. ამ დონიდან იწყება ნივთიერებათა და ენერგიის გარდაქმნა, ასევე მემკვიდრული ინფორმაციის გადაცემა და სხვ.

უჯრედული დონე: ცოცხალი ორგანიზმები უმრავლესობა უჯრედებისგან არის აგებული. უჯრედები მოლეკულების ერთობლიობაა. მოლეკულურთან შედარებით, ცოცხალი სისტემების ორგანიზაციის დონის უჯრო მაღალი საფეხურია. უჯრედულ დონეზე ხდება ნივთიერებათა და ენერგიის გარდაქმნა, მემკვიდრული ინფორმაციის გადაცემა.
ქსოვილური დონე: იგი მრავალუჯრედიან ორგანიზმებს გააჩნიათ. ქსოვილები უჯრედების ერთობლიობაა, რომელიც აგებულებისა და ფუნქციის მიხედვით ოთხი სახის არსებობს:
ეპითელური, შემაერთებელი, კუნთოვანი და ნერვული.
ორგანოთა დონე: ორანო რამდენიმე ქსოვილისგან შედგება და განსაზღვრული ფორმა, მდებარეობა, აგებულება და კონკრეტული ფუნქცია აქვს.
ორგანოთა სისტემების დონე: ორგანოების ერთობლიობა: ცხვირის ღრუ, ხოხრხი, ტრაქეა და ბრონქები ქმნის ერთიან სისტემას, სასუნთქ სისტემას.
ორგანიზმული დონე: ორგანიზმული დონის ელემენტარული ერთეულია ინდივიდი. ერთუჯრედიანებში უჯრედული და ორგანიმული დონე ერთმანეთს ემთხვევა.

ორგანიზმულზე უფრო მაღალი დონეებიც არსებობს. ესაა: პოპულაციის, თანასაზოგადოების, ეკოსისტემისა და ბიოსფეროს დონე.

ყოველ ცოცხალ ორგანიზმს ზრდა-განვითარებისა და ენერგიის მისაღებად ესაჭიროება საკვები. საკვების მოპოვებით კი ცოცხალი ორგანიზმები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან. კვების ტიპის მიხედვით არსებობენ: ავტოტროფები, ჰეტეროტროფები და მიქსოტროფები.

ავტოტროფული კვება

თუ ორგანიზმი თვითონ ქმნის საკვებს – ენერგიით მდიდარ ორგანულ ნივთიერებებს (ცილებს, ცხიმებს, ნახშირწყლებს და სხვ.) კვების ასეთ წესს ავტოტროფული კვება ეწოდება. (ბერძნ. „აუტო“- თვით და „ტროფე“ – კვება). ირგანიზმებს, რომლებთაც ავტოტროფული კვება ახასიათებთ ავტოტროფები ეწოდება.
მწვანე მცენარეს აქვს უნარი არაორგანული ნივთიერებებიდან ორგანული ნივთიერებების სინთეზი აწარმოოს. ამ პროცეს
ფოტოსინთეზი („ფოტოს“ – სინათლე, „სინთეზის“ – შეერთება) ეწოდება, ასეთ ორგანიზმებს კი ფოტოავტოტროფები. ფოტოსინთეზი რეაქციების რთულ ჯაჭვს წარმოადგენს. მისთვის საწყის მასალას წყალი და ნახშირორჟანგი წარმოადგენს, ხოლო ენერგიას – მზის სინათლე. ფოტოსინთეზის რეაქცია ქლოროპლასტებში მიმდინარეობს. ქლოროპლასტი შეიცავს ქლოროფილს, რომელიც რთული ორგანული ნივთიერებაა და იჭერს მზის სხივებს. სინთეზის რეაქციისთვის საჭირო ფერმენტები ქლოროპლასტებში არის განთავსებული. ნახშირორჟანგის, წყლის და მზის ენერგიის მეშვეობით მარტივი შაქარი – გლუკოზა წარმოიქმნება. იგი საწყისი ნივთიერებაა, რომლისგანაც შემდგომ რთული ნახშირწყლები სინთეზდება (სახამებელი, ცელულოზა). მინერალური მარილების მონაწილეობით კი – ცილები, ცხიმები და სხვა ნივთიერებები წარმოიქმნება. ფოტოსინთეზის უნარი მწვანე მცენარეების უჯრედებს და ზოგიერთი მიკროორგანიზმის, მაგალითად, ციანობაქტერიების, მწვანე და მეწამური ბაქტერიების უჯრედებს აქვს. ფოტოსინთეზის პრცესში წამოიქმნება ჟანგბადი. იგი რეაქციის თანმდევითი პროდუქტია და ატმოსფეროში ბაგის ხვრელებიდან გამოიყოფა. მცენარე არა მარტო გამოყოფს ჟანგბადს, არამედ შთანთქავს მას სუნთქვის დროს, თუმცა გამოყოფილი ჟანგბადის რაოდენობა 20-30-ჯერ უფრო მეტია ვიდრე სუნთქვის დროს მოხმარებული ჟანგბადი.
ქემოსინთეზი ავტოტროფული კვების იმ სახეს წარმოადგენს, როდესაც არაორგანულიდან ორგანული ნივთიერებების სინთეზი, ქიმიური რეაქციების შედეგად წარმოქმნილი ენერგიის ხარჯზე იწარმოება. ასე ორგანიზმებს კი ქემოავტოტროფები ეწოდება. ქემოავტოტროფებს მიეკუთვნება პროკარიოტული ორგანიზმები – ბაქტერიები. მათ არ აქვთ ქლოროფილი, მაგრამ გააჩნიათ ფერმენტული სისტემა, რომელსაც სხვადასხვა ნივთიერების დაჟანგვის უნარი აქვს. ამ ქიმიური რეაქციების დროს გამოიყოფა ენერგია, რომლისგანაც ისინი ჯერ წამოქმნიან ატფ-ს, ხოლო ატფ-ს ენერგიას ორგანული ნივთიერებების წარმოქმნისთვის იყენებენ. ქემოსინთეზი ფოტოსინთეზისგან ძირითადად ენერგიის წყაროთი განსხვავდება. ფოტოსინთეზში ენერგიის წყარო სინათლის ენერგიაა, აქ კი ქიმიური რეაქციების შედეგად გამოყოფილი ქიმიური ენერგია. ქემოსინთეტიკოსებია: გოგირდბაქტერია, რკინაბაქტერია, ნიტრიფიკაციის ბაქტერია. მათი როლი ოკეანის ღრმულებში ძალიან დიდია, იმ ადგილებში, სადაც სინათლის სხივები ვერ აღწევს და ამიტო ფოტოსინთეზი შეუძლებელია.

ჰეტეროტროფული კვება

ჰეტეროტროფული ორგანიზმები იკვებებიან მზა საკვები ნივთიერებებით, რომლებიც ავტოტროფებმა შექმნეს. არსებობს ჰეტეროტროფული კვების ოთხი ხერხი:
ჰალოზოური, საპროფიტული, პარაზიტული და სიმბიოზური.
ჰალოზოური ხერხით მკვებავ ორგანიზმებს გააჩნიათ საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი და საკვები გადამუშავდება ორგანიზმის შიგნით. მათ აქვთ გამომყოფი ორგანოები ნარჩენების გამოსაყოფად. ასეთ ორგანიზმებს მიეკუთვნებიან ცხოველები და მწერიჭამია მცენარეები.
საპროფიტები მკვდარი და ხრწნადი ორგანული ნივთიერებებით იკვებებიან. ანადგურებენ მკვდარ მცენარეებსა და ცხოველებს. საპროფიტებს ეკოსისტემაში რედუცენტების როლი აკისრიათ. ასეთია სოკოები და ბაქტერიები.
პარაზიტები ცოცხალი ორგანიზმების მზა ორგანიული ნივთიერებებით იკვებებიან. ისინი სახლობენ ან ორგანიზმებზე (ექტოპარაზიტები) ან მის შიგნით (ენდოპარაზიტები). იკვებება მის ხარჯზე და, ამავდროულად, ზიანს აყენებს მას.
სიმბიოტები. სიმბიოზი ორი სხვადასხვა სახეობის ინდივიდთა ურთიერთსასარგებლო თანაცხოვრებაა. მაგალითად, პარკოსანი მცენარისა და კოჟრის ბაქტერიას შორის ურთიერთ.
საკვების მოხმარების მიხედვით, ჰეტეროტროფული ცხოველები არიან
ბალახისმჭამელები, რომლებიც მხოლოდ მცენარეული საკვებით იკვებებიან; ცხოველური საკვებით მკვებავი, მაგალითად, მტაცებლები, ასევე ნაირმჟამელები (ომნივორები), რომლებიც იკვებებიან როგორც მცენარეული, ისე ცხოველური საკვებით.

მიქსოტროფული კვება

ცოცხალი სისტემის ორგანიზაციის

ცოცხალი სისტემის ორგანიზაციის დონეები

ცოცხალი სისტემისმიქსოტროფული კვება შერეული კვების ტიპს მიეკუთვნება. მიქსოტროფული ორგანიზმებია ზოგიერთი ბაქტერია, ლურჯ-მწვანე წყალმცენარე, ქლოროფილის მატარებელი შოლტოსანი ავტოტროფული ორგანიზმები(მწვანე ევგლენა), რომლებიც დაბინძურებულ წყალსატევებში ორგანული ნივთიერებებით იკვებებიან, რაც მათ ზრდა-განვითარებას უზრუნველყოფს.
მიქსოტროფულ ორგანიზმებად შეიძლება ჩაითვალოს მწერიჭამია მცენარეები და ნახევრად პარაზიტი მცენარეები.
ნახევრად პარაზიტი მწვანე მცენარეები წყალს და მასში გახსნილ მინერალურ მარილებს (ზოგჯერ ორგანულ ნივთიერებებსაც) იღებენ მასპინძელი მცენარისგან და დამოუკიდებლად შეუძლიათ ფოტოსინთეზის გზით ორგანული ნივთიერებების სინთეზი.
მწერიჭამია მცენარეები მწერებს დამატებით საკვებად იყენებენ. ისინი იზრდებიან მტკნარ წყალსატევებში, დაჭაობებულ, აზოტოვანი შენაერთებითა და მინერალური მარილებით ღარიბ ნიადაგზე. აზოტის, ფოსფორისა და სხვათა ნაკლებობას ისინი მწერების ხარჯზე ინაზღაურებენ.

სუნთქვა

ცოცხალი სისტემისსუნთქვა ფიზიოლოგიური პროცესია, რომელიც უზრუნველყოფს ნივთიერებათა ცვლის ნორმალურ მიმდინარეობას, გამოდან ჟანგბადის მიღებას და ნახშირბადის დიოქსიდის, წყლისა და სხვათა გამოყოფას. განარჩევენ გარეგან და შინაგან სუნთქვას.
გარეგანი სუნთქვა არის გაზთა ცვლა გარემოსა და ორგანიზმს შორის. იგი გულისხმობს აირთა ცვლას ატმოსფეროსა და ფილტვებს შორის, სისხლსა და ქსოვილებს შორის.
შინაგანი სუნთქვის პროცესში კი ქსოვილებში არსებული ქიმიური ენერგიით მდიდარი ნივთიერებები იჟანგება ენერგიით ღარიბ დაშლის საბოლოო პროდუქტებამდე, CO2 და წყალი (H2O). ასევე თავისუფლდება ენერგია. ეს იგივე უჯრედული/ქსოვილური სუნთქვაა.

ცოცხალი სისტემისწყალში მობინადრე ერთუჯრედიანები,ნაწლავღუიანები, ბრყელი და რგოლოვანი ჭიები ჟანგბადს სხეულის მთელი ზედაპირით შეიწოვენ და ნახშირორჟანგსაც წყალში გამოყოფენ.
მწერები
ტრაქეებით სუნთქავენ. ტრაქეები წვრილი მილებია, რომლებითაც დაქსელილია მწერის მთელი სხეული, ულვაშების, ფრთების და ფეხების ჩათვლით. მათში ჰაერი შედის სხეულის გვერდებზე არსებული ხვრელებით – სტიგმებით. ობობასნაირებს ტრაქეების გარდა სპეციალური ორგანოები – ფილტვის ტომსიკები გაუჩნდათ. წყლის ცხოველები- მოლუსკები, კიბოსნაირები და თევზები ლაყუჩებით სუნთქავენ. ლაყუჩები ნაზი, ფურცლოვანი წარმონაქმნებია, რომლებშიც უამრავი კაპილარია. წყალსა და კაპოლარებში გამავალ ვენურ სისხლს შორის ჟანგბადისა და ნახშირორჟანგის მიმოცვლა ხდება.
ცოცხალი სისტემისამფიბიების, ქცეწარმავლების, ფრინველებისა და ძუძუმწოვრების სუნთქვის ძირითად ორგანოა ფილტვები, ამათგან ფრინველებისა და ძუძუმწოვრების ფილტვები ბუშტუკოვანი აგებულებისაა, რაც მაქსიმალურად ზრდის სასუნთ ზედაპირს.
ფრინველის ფილტვების ზოგი განშტოება საჰაერო პარლებოთ ბოლოვდება. ეს ხელს უწუობს, რომ სხეულმა ჟანგბადი მიიღოს როგორც ჩასუნთქვისას, ისე ამოსუნთქვისას. ანუ ფრინველებს ახასიათებთ ორმაგი სუნთქვა. მცენარეებიც ცხოველების მსგავსად სუნთქავენ ბაგეების მეშვეობით.

გამოყოფა

ცოცხალ ორგანიზმებში მეტაბოლიზმის შედეგად წარმოიქმენაბ უჯრედისთვის ცოცხალი სისტემისგამოუსადეგარი და შხამიანი ნივთიერებები. ერთუჯრედიანები ამგვარ პროდუქტებს მფეთქავი ვაკუოლის მეშვეობით გამოყოფენ. მრავალუჯრედიანებში კი ჯერ სისხლში ხვდება და შემდეგ გამომყოფი ორგანის მეშვეობით გამოიყოფა. უხერხემლოებში ესაა ნეფრიდიები, ფეხსახსრიანებში – მალპიგის მილაკები და ცხიმოვანი სხეული, მოლუსკებსა და ხერხემლიანებში – თირკმელები.

გამრავლება, ზრდა-განვითარება

ცოცხალი სისტემისგამრავლება არის ცოცხალი ორგანიზმის უნარი, წარმოქმნას თავისივე მსგავსი. ორგანიზმთა სიცოცხლის ხანგრძლივობა შეზღუდულია, მაგრამ გამრავლების მეშვეობით სახეობი ხანგრძლივი დროის განმავლობაში არსებობს. არსებიბს უსქესო და სქესობრივი გამრავლება.

უსექსო გამრავლებას მიეკუთვნება მცენარის ვეგეტატიური გამრავლება მცენარის ფოთოლი ან ყლორტი წყლიან ჭურჭელში რომ დააფესვიანო, მისგან ახალი მცენარე განვითარდება.
უსქესო გამრავლების ერთ-ერთი სახეა სპორებით გამრავლება. სპორებით მრავლებიან ქუდიანი სოკოები, წყალმცენარეები, ასევე გვიმრები და ხავსები.
უსქესო გამრავლება ზოგიერთ ცხოვლესაც ახასიათებს.

ცოცხალი სისტემის

ცოცხალი სისტემის ორგანიზაციის დონეები

მაგალითად, უმარტივესები (ერთუჯრედიანები) გაყოფით მრავლდებიან. ასევე არსებობს უჯრედის მრავალჯერადი დაყოფა ანუ შიზოგონია. იგი ახასიათებს, მაგალითად მალარიის პლაზმოდიუმს. შიზოგონიის ცოცხალი სისტემისდროს უჯრედის შეიგნით ბირთვი მრავალჯერ იყოფა და ციტოპლაზმაც ნაწილდება. საბოლოოდ ერთი უჯრედიდან მრავალი შვილეული უჯრედი ვითარდება.
საფუარა სოკოები, პოლიპები ჰიდრა და ზოგიერთი მათი მსგავსი ორგანიზმი დაკვირტვით მრავლდება.

მცენარეთა დიდი ნაწილი თესლით მრავლდება. მცენარის სქესობრივი გამრავლების ორგანო ყვავილია და მისი გამრავლება დამტვერვით იწყება ანუ მტვრის მარცვალში არსებული სპერმია შეუერთდება ბუტკოს და ნასკვში მდებარე კვერცხუჯრედს შეუერთდება. ამ პროცესს განაყოფიერება ეწოდება. განაყოფიერებული კვერცხუჯრედიდან, ანუ ზიგოტიდან, ვითარდება ჩანასახი, რომელიც დასაბამს აძლევს ახალ მცენარეს. თესლით გამრავლება სქესობრვი გამრავლებაა.

ცოცხალი სისტემის

ცოცხალი სისტემის ორგანიზაციის დონეები

არსებობს შინაგანი და გარეგანი განაყოფიერება:
თევზებს
გარეგანი განაყოფიერება ახასიათებთ. თევზი ქვირითს დიდი რაოდენობით ყრის წყალში, შემდეგ კი მამრი თევსი მამრობითი სასქესო უჯრედის – სპერმატოზოიდის შემცველ სითხეს ასხამს. ისინი შეიჭრებიან კვერცხუჯრედებში და ზოგი განაყოფიერდება, ზოგი არა.
შინაგანი განაყოფიერების დროს გამეტები სხეული შიგნით ერწყმიან. ამ მხრივ არსებობს კვერცხის დებით გამრავლება, როდესაც განაყოფიერებული კვერცხუჯრედი მკვირი ტყავისებრი ან კიროვანი გარსითაა დაფარული და ცოცლად მშობიარობა, ანუ ორგანიზმი დედის ორგანიზმში ვითარდება

ყველა ცოცხალი ორგანიზმი იზრდება საკვებიდან მიღებული ენერგიის ხარჯზე. ის არა მარტო იზრდება, ვითარდება კიდეც. იგი ორგანიზმის თანდათანობით გართულებას და სრულყოფას გულისხმობს. მაგალითად, ბაყაყის კვერცხიდან გამოსული თავკომბალა მარტო ზომაში კი არ მატულობს, არამდენ ძირეულ ცვლილებას განიცდის.

ორგანიზმის მიერ სხვადასხვა მდგომარეობის გავლას, რასაც თან სდევს მისი გართულება და სრულყოფა, ზრდა – განვითარება ეწოდება.
ზრდა განვითარება განაყოფიერების მომენტიდან იწყება და 2 პერიოდს მოიცავს:
ემბრიონალური – რომელიც მოიცავს განაყოფიერებიდან დაბადებამდე ან გამოჩეკვამდე.
პოსტემბრიონალური – დაბადების ან გამოჩეკის მომენტიდან ორგანიზმის სიკვდილამდე.

ცოცხალი სისტემის

ცოცხალი სისტემის ორგანიზაციის დონეები

ცოცხალი ორგანიზმებში პოსტემბრიონალური განვითარება 2 გვარად მიმდინარეობს:
პირდაპირი გზით – ორგანიმზი ემსგავსება მშობელს გარდაქმნების (გარდაქცევის) გარეშე.
არაპირდპირი – იგივე მეტამორფოზი ანუ ორგანიზმი გადის სხვადასხვა სტადიას.

მეტამორფოზის 2 სახე არსებობს: სრული და არასრული

არასრული მეტამორფოზის დროს ორგანიზმი გაივლის 3 სტადიას : კვერცხი ლავრა (ან ნიმფა) და ზრდასრული (იმაგო). არაპირდაპირი განვითარება ახასიათებს ამფიბიებს. თავკომბალა თევზს უფრო ჰგავს, ვიდრე ამფიბიას. საბოლოოდ კი თავკომბალა ზრდასრულ ბაყაყად გადაიქცევა.
არასრული მეტამორფოზი ახასიათებს კალიებსაც. ლარვა ჰგავს ზრდასრულ ფორმას, მაგრამ ამ დროს ზრდასრულისთვის დამახასიათებელი არც ფრთები და არც რეპროდუქციული ორგანოები არ გააჩნია.

სრული განვითარების დროს ორგანიზმი გადის 4 სტადიას: კვერცხი, ლარვა, ჭუპრი და ზრდასრული (იმაგო).

მოძრაობა და გაღიზიანებადობა

ცოცხალი სისტემის

ცოცხალი სისტემის ორგანიზაციის დონეები

ცხოველებს, მცენარეებისგან განსხვავებით, აქტიური გადაადგილების უნარი აქვთ. მოძრაობის თავისებური ტიპები ახასიათებთ ერთუჯრედიან ორგანიზმებს. მაგალითად, ამება თხელი გარსის გამო ადვილად იცვლის ფორმას და სხვადასხვა ადგილას ცრუფეხები გამოეზრდება, ხოლო სხეული ამ ცრუფეხების მიმართულებით გადაადგილდება. ამ ტიპს ამებოიდური მოძრაობა ეწოდება.
ქალამანა
წამწამების საშუალებით დაცურავს. ეს წამწამები ციმციმებენ ირხევიან. ამას წამწამოვანი გადაადგილება ეწოდება. მწვანე ევგლენა შოლტის ბურღისებრი მოძრაობით გადაადგილდება. ამას შოლტებით გადაადგილება ჰქვია.
მრავალუჯრედიანი ორგანიზმები გადაადგილდებიან სპეციალური ორგანოების: საცეცების, ფეხების, ფარფლების, ლასტების საშუალებიოთ. ასეთ მოძრაობას კუნთური მოძრაობა ჰქვია.
ცოცხალი ორგანიზმების უნარს, უპასუხოს გარემოს ზემოქმედებას
გაღიზიანებადობა ეწოდება. ის ცოცხალი ორგანიზმებისთვის დამახასიათებელი ძირითადი თვისებაა.
მცენარეეებსა და ერთუჯრედიანებში გაღიზიანებაზე სხვადასხვაგვარად პასუხობენ, მაგალითად, ტაქსისების, ტროპიზმებისა და ნასტიესბის სახით.

ტაქსისი (ბერძნ. „ტაქსის“ – განლაგება) გამღიზიანებლისკენ ან მისი საწინააღმდეგო მიმართულებით გადაადგილებაა. მაგალითად, თუ ქალამანებით სავსე წყლის წვეთში მარილის კრისტალს ჩავაგდებთ და გვერდით სუფთა წყლის წვეთს მივუერთებთ, ქალამანები სუფთა წყლისკენ „გაიქცევიან“.

მცენარეები ვერ გადაადგილდებიან, ამიტომ ისინი გაღიზიანებაზე სხვა სახის მოძრაობით პასუხობენ. ოთახის მცენარე სინათლის მიმართულებით გადაიხრება ხოლმე. ასეთ სწრაფვას გამღიზიანებლისკენ ტროპიზმი (ბერძ. „ტროპოს“ – მიმართულება) ეწოდება.

ნასტია (ბერძ. „ნასტოს“ – გამკვრივებული) მცენარეთა ორგანოების რთული მოძრაობაა, რომელსაც მიმართულება არ აქვს. მაგალითად, ტიტას ყვავილები ღამით იხურება, დღისით კი იშლება. მორცხვი მიმოზას ფოთლები ოდნავი შეხებისას იკეცება და დაბლა იხრება.

ტაქსისი და ტროპიზმი შიძლება იყოს დადებითი (სწრაფვა გამღიზიანებლისკენ) ან პირიქით, უარყოფითი (უკუქცევა გამღიზიანებლისგან). მაგალითად, ფესვი მიწისკენ მიისწრაფვის ეს დადებითი გეპტროპიზმია, მაგრამ იგი გაურბის სინათლეს, რაც უარყოფითი გეოტროპიზმია.

მრავალუჯრედიანი ცხოველური ორგანიზმები გარემოსთან ნერვული სისტემის მეშვეობით ურთიერთობენ. ორგანიზმის რეაქციას გარემო ფაქტორებზე, რომელსაც ცენტრალური ნერვული სისტემა არეგულირებს რეფლექსი ეწდება. მაგალითად, ცხელ საგანზე ხელით შეხებისას კანის რეცეპტორებში წარმოიქმნება ნერვული იმპულსი, რომელიც თავის ტვინს გადაეცემა, იქიდან კი ხელის კუნთებს და ხელი უცემ მოცილდება ცხელ საგანს.

გამოყენებული ლიტერატურა:

სიცოცხლის ძირითადი ნიშნები: –  ლ.ბურდილაძე “დიოგენე”

თქვენი online რეპეტიტორი

ცვალებადობა

ცვალებადობა

ცვალებადობა

ცვალებადობა

მემკვიდრული და არამემკვიდრული ცვალებადობა

ცვალებადობაცვალებადობა ორგანიზმის უნარია შეიძინოს ახალი ნიშანთვისებები ინდივიდუალური განვითარების პროცესში. არსებობს 2 ფორმა: მემკვიდრული და არამემკვიდრული.
მემკვიდრული ცვალებადობა გენოტიპის ცვლილებასთანაა დაკავშირებული, რომელიც ხშირად მემკვიდრეობით გადაეცება.

განარჩევენ მემკვიდრული ცვალებადობის 2 სახეს: კომბინაციურს და მუტაციურს.
კომბინაციური ცვალებადობის საფუძველია გენოტიპში გენების ახალი შეთანწყობის წარმოქმნა, ანუ რეკომბინაცია, რაც მშობლების გენეტიკური მასალის გადანაწილებაში მდგომარეობს. კომბინაციური ცვალებადობა 3 მნიშვნელოვანი პროცესის შედეგად ხდება:
1) გამეტების შემთხვევითი შერწყმა განაყოფიერების დროს.
2) ჰომოლოგიურ ქრომოსომებს შორის მონაკვეთების გაცვლა ანუ კროსინგოვერი.
3)ჰომოლოგიურ ქრომოსომებს შორის შემთხვევითი და დამოუკიდებელი გადანაწილება პირველი მეიოზური გაყოფის ანაფაზაში.
მუტაცია ეწოდება უცაბედ, ნახტომისებურ ცვლილებას, რომელსაც არ შეიძლება ჰქონდეს მიმართულებითი ხასიათი, რადგან ვერ ვიწინასწარმეტყველებთ შედეგებს. ზოგიერთ მუტაციას შეიძლება ჰქონდეს უარყოფითი ხასიათი, ზოგს – დადებითი, იმის მიხედვით თუ რა ნიშან-თვისება ვითარდება. მუტაციის შედეგად ორგანიზმი შეიძლება შეეგუოს გარემოს ან, პირიქით, ვერ შეეგუოს და დაიღუპოს.
მუტაციები შეიძლება მოხდეს როგორც სომატურ, ისე სასქესო უჯრედებში.
სიმატურ უჯრედებში მომხდარი მუტაციები არ გადაიცემა მომდევნო თაობას,მაგრამ თუ უჯრედი მონაწილეობს უსქესო გამრავლებაში, მაშინ იგი შთამომავლობას გადაეცემა.
სასქესო უჯრედებში მომხდარი მუტაციები არ ვლინდება ფენოტიპურად თვით ამ ორგანიმზში, ხოლო გადაეცემა იმ შემთხვევაში, თუ განაყოფიერებაში მიიღებს მონაწილეობას სწორედ ის გამეტა, რომელშიც მომხდარია მუტაცია.
მუტაციების ძირითადი ტიპებია: გენური, ქრომოსომული და გენომური.

გენური მუტაცია ცალკეულ გენში მომხდარი ცვლილებაა: ერთი ნუკლეოტიდის მეორეთი შეცვლა, ან ზედმეტი ნუკლეოტიდის ჩართვა გენში, ან ერთი ნუკეოტიდის ამოვარდნა, ან მეზობელი ნუჯკეოტიდების ადგილების გაცვლა, ნუკლეოტიდური თანმიმდევრობის აბსოლიტური დარღვევა გენის შედარებით დიდ მონაკვეთზე. სქემა კი ასეთია:
შეცვლილი გენი შეცვლილი ი-რნმ შეცვლილი ცილის პოლიპეპტიდური ჯაჭვი ცილის შეცვლილი კონფორმაცია შეცვლილი ფერმენტი შეცვლილი ნიშან-თვისება.

ერთი ნუკლეოტიდის შეცვლაც დიდ გავლენას ახდენს ორგანიზმზე, ეს ყველაზე მცირე ცვლილებაა, რაც კი შეიძლება მოხდეს. ამას წერტილოვან მუტაციას უწოდებენ, სწორედ წერტილოვანი მუტაციითაა გამოწვეული ნამგლისები ანემია, რომლის დროსაც ადენინი თიმინით იცვლება, რასაც ერთი ამინომჟავის მეორეთი შეცვლა მოჰყვება, ამიტომ ჰემოგლობინის ცილაში გლუტამინი შეცვალა ვანილის ამინომჟავამ.

ალბინიზმის დროს მუტაციას განიცდის გენი, რომელიც პასუხისმგებელია იმ ფერმენტის წარმოქმნაზე, რომელიც აუცილებელია პიგმენტი მელანინის სინთეზისთვის.
დიუშენის სინდრომის დროს მუტაციას განიცდის გენი, რომელიც პასუხისმგებელია ცილა დისტროფინის სინთეზზე, ამიტომ დაავადებულ ადამიანებში მიფიბრილები იშლება, რის შედეგად ხდება კუნთების განლევა და სავარძელთან/ლოგინად მიჯაჭვება მოსდევს.
მორისის სინდრომის (ჟანა დარკის სინდრომი) დროს მუტაციას განიცდის გენი, რომელიც პასუხისმგებელია მამრობითი სასქესო ჰორმონი – ტესტოსტერონის ცილა-რეცეპტორის სინთეზზე. XY-ის დროს თეორიულად უნდა მოევლინოს ვაჟი, ამ დროს ორგანიზმი ტესტოსტერონს გამოიმუშავებს, მაგრამ მამრობითი ემბრიონის ურედები ვერ აღიქვამს, სამაგიეროდ რეაგირებენ მხოლოდ ქალის ჰორმონებზე, რაც აიძულებს ემბრიონს ქალად განვითარდეს. საბოლოოდ იბადება გოგონა, რომელსაც მამაკაცის ქრომოსომული კომპექტი აქვს და გოგონები ფლობენ მამაკაცურ ძალას.
პროგერია (ნაადრევი დაბერება) მუტაციას განიცდის გენი, რომელიც პასუხისმგებელია იმ ცილის სინთეზზე, რომელიც ბირთვის გარსის შენებაში მონაწილეობს, ამის გამო ბირთვის გარსი იჭმუხნება, უჯრედები წყვეტენ ზრდას და კარგავენ მკვდარი უჯრედების ახლით შეცვლის უნარს. მათ მოხუცებიის გარეგნობა აქვთ და 13-14 წლის ასაკში იღუპებიან.

ცვალებადობაქომოსომული მუტაცია ქრომოსომათა სტრუქურის ცვლილებას გულისხმობს და ეს ცვლილებები იმდენად დიდი შეიძლება იყოს, რომ სინათლის მიკროსკოპშიც შეგვიძლია დანახვა. განასხვავებენ ქრომოსომული მუტაციის სხვადასხვა სახეს. ესენია: დელეცია, დუბლიკაცია, ინვერსია და ტრანსლოკაცია.
დელეცია ქრომოსომის უბნის დაკარგვაა.
დუბლიკაცია ქრომოსმის გარკვეული ნაწილის გაორმაგებაა, რამდენჯერმეც კი.
ინვერსია ქრომოსომაში გენების განლაგების ცვლილებაა. ამ დროს ქრომოსომის ფრაგმენტის ამოვრდნა, 180o შემობრუნდება და ისევ თავის ადგილას ბრუნდება.
ტრანსლოკაცია არაჰომოლოგიურ ქრომოსომებს შორის მონაკვეთების გაცვლაა, ან ქრომოსომის ნაწილი, ან მთლიანად ქრომოსომა სხვა ქრომოსომას უკავშირდება.

ცვალებადობაკატის კნავილი გამოწვეულია 5 ქრომოსომის დელეციით. დაავადებულებს აღენიშნებათ: პატარა ფორმის თავი, თვალების ირიბი ჭრილი, განუვითარებელი აქვთ ხორხის ხრტილები, ამიტომ მათი ტირილი კატის კნავილს ჰგავს.
საინტერესოა დელეციის ერთ-ერთი შემთხვევა, რომელიც ადამიანს
შიდსის ვირუსისგან იცავს. მესამე ქრომოსომაში ლოკალიზებული გენი ლიმფოციტების ზედაპირზე ცილის შემცველი რეცეპტორის სინთეზს განაპირობებს, რომელსაც აივ ვირუსი უკავშირდება. მესამე ქრომოსომის დელეციისას კი ანტისხეულის ზედაპირზე სხვა ცილა წარმოიქმნება. ამიტომ ვირუსი მას ვერ ცნობს და მუტაციის მატარებელ ორგანიზმს შიდსი არ ემართება.
ქრონიკული ლეიკემია 22-ე და მე-9 ქრომოსომებს შორის ტრანსლოკაციის შედეგია.

ცვალებადობაგენომური მუტაცის დროს იცვლება ქრომოსომათა რაოდენობა, და არა სტრუქტურა. ცვლილება მოლეკულურ დონეზე მიმდინარეობს. ქრომოსომათა რიცხვის ცვლილება დაკავშირებული მიტოზის ან მეიოზის მექანიზმის დარღვევასთან, როდესაც საწინააღმდეგო პოლუსებისაკენ არა-თანაბარი რაოდენობით განაწილდება ქრომოსომები. შედეგად მიიღება უჯრედები, რომელთაც ნორმალურთან შედარებით მეტი ან ნაკლები ქრომოსომა აქვს. განარჩევენ ორი სახის ქრომოსომათა რიცხვის ცვლილებას: ანეუპლოიდია და პოლიპლოიდია.
ანეუპლოიდია ქრომოსომათა რიცხვის ისეთი ცვლილებაა, როდესაც ორგანიზმს აკლია ან ზედმეტი აქვს ერთი ან რამდენიმე ქრომოსომა. ეს გამეტების განურიდებლობასთანაა დაკავშირებული, ანუ მეიოზის დროს ჰომოლოგიური ქრომოსომები არ ცალკევდება და ორივე ერთსა და იმავე პოლუსისკენ მიემართება.
ანეუპლოიდის სახეებია:
მონოსომია (2n-1) ჰომოლოგიურ წყვილს აკლია 1 ქრომოსომა,
ნულისომია (2n-2) ჰომოლოგიური ქრომოსომებიდან ერთი წყვილი საერთოდ არ არის.

ცვალებადობატრისომია (2n+1) ჰომოლოგიურ წყვილში 3 ქრომოსომაა, ან პოლისომია.
21 ქრომოსომის ტრისომიით გამოწვეული დაავადება
დაუნის სინდრომი. გენოტიპში 47-ე ქრომოსომის გაჩენა მეიოზის შეცდომის შედეგია.

ცვალებადობაკლაინფეტერის სინდრომი მამაკაცებში ვლინდება. მათი ქრომოსომული კომპლექტი არის 44+XXY. მამაკაცებში ვლინდება ქალის მეორადი სასქესო ნიშნები, ვითარდება სარძევე ჯირკვლები, ახასიათებთ უნაყოფობა და განვითარების დაბალი დონე.

ტერნერ-შერეშევსკის სინდრომით დაავადებულს აქვს 45 ქრომოსომა 44+X.
ქალი განუვითარებელი აქვს მეორადი სასქესო ნიშნები, აქვთ დაბალი ტანი და სქელი კისერი, ყურის ნიჟარები ცოტა ქვევით მდებარეობს, უნაყოფონი არიან.

ცვალებადობაXXXამ გენოტიპის მატარებელი ქალებ გარეგნულად ნორმალურები და ნაყოფიერები არიან, ზოგჯერ გამოხატული აქვთ გონებრივი ჩამორჩენა.
XYY– გენოტიპის მატარებელი მამაკაცი მიდრეკილია აგრესიოლობისა და ძალადობისკენ.

პოლიპლოიდია უჯრედში ქრომოსომთა რიცხვის ჯერადი გადიდებაა. სამი ასეთი კომპექტის მქონე ორგანიზმს ტრიპლოიდი (3n), ოთხისას კი ტეტრაპლოიდი (4n) ე.წ.

მოდიფიკაციური ცვალებადობა

მემკვიდრულ ცვალებადობასთან შედარებით არამემკვიდრული ანუ მოდიფიკაციური ცვალებადობა არ არის გამოწვეული გენოტიპის ცვლილებით და მემკვიდრეობითაც არ გადაეცემა. ამ დროს მხოლოდ ფენოტიპი იცვლება გარემო პირპბების მოქმედებით, ხოლო გენოტიპი უცვლელი რჩება. გარემო ფაქტორებით გამოწვეულ ფენოტიპურ ცვლილებას მოდიფიკაციური ცვალებადობა ეწოდება. არამემკვიდრულ ცვალებადობას გააჩნია: ადაპტაციური, ჯგუფური და მიმართულებითი ხასიათი.
ადაპტაციური ხასიათი – აძლევს ორგანიზმს საშუალებას უკეთ შეეგუოს გარემოს.
მაგალითად ბარში მცხოვრებ თაგვებს თუ მთაში გადავიყვანთ, მათ სისხლში მოიმატებს ერითროციტების რაოდენობა.
ჯგუფური ხასიათი – მაგალითად, ჩინურ პრიმულას ოთახის პირობებში 18-200-ში აქვს წითელი შეფერილობა, ხოლო ტენიანობისა და ტემპერატურის გაზრდისას 30-350 ითრგუნება შეფერილობაზე პასუხისმგებელი გენი დაივითარებს თეთრ ფოთლებს.
მიმართულებითი ხასიათი – გარემოს მოქმედებით ნიშანი იცვლება ერთი რომელიმე მიმართულებით. მაგალითად, ყველა ჯანმრთელი ღია ფერის ადამიანი მზის ინტენსიური სხივების მოქმედებით ნამზეურებას იღებს.

ინდივიდის ნიშან-თვისებები გამრემო ფაქტორების ზეგავლენით უსასრულოდ არ იცვლება. გარკვეული საზღვრები აქვს.მოდიფიკაციური ცვალებადობის ნიშანთვისებების ფარგლებას რეაქციის ნორმა ეწოდება. რეაქციის ნორმა გენოტიპითაა განსაღვრული და მემკვიდრეობით გადადის. არსებობს ფართო და ვიწრო რეაქციის ნორმა.
ვიწრო რეაქციის ნორმა აქვს თვისობრივ ნიშნებს – ბეწვის შეფერილობა, რძის ცხიმიანობა, ყვავილის აგებულება, თვალის ფერი, სისხლის ჯგუფი…
ცვალებადობაფართო რეაქციის ნორმა აქვს რაოდენობრივ ნიშნებს – ფოთლის ზომას, ადამიანის წონა, თუ ძროხას კარგად ვაჭმევთ წველადობა მოიმატებს, ასევე ქათმებში კვერცხმდებლობა…
ერთ ხეზე ზუსტად ერთი ზომის ფოთლებს ვერ ვიპოვით, რადგან ფოთლის ზომა დამოკიდებულია განათების ინტენსივობაზე, წყლისა და მინერალური მარილების მიწოდებაზე და ა.შ ანუ გარემო ფაქტორებ. ხის ფოთლები რომ დავკრიფოთ და სიგრძეზე დავალაგოთ, მივიღებთ
ვარიაციულ რიგს. ვარიაციული რიგით ვადგენთ ამ ნიშნის მოდიფიკაციურ ფარგლებს, რეაქციის ნორმას. ვარიაციული რიგის საფუძველზე იგება ვარიაციული მრუდი ანუ ყოველი ვარიანტის შეხვედრის სიხშირის გრაფიკული ასახვა. მოდიფიკაციური ცვალებადობის შესახებ უფრო მეტ ინფორმაციას გვაძლევს ვარიაციული მრუდი.

გამოყენებული ლიტერატურა:
ცვალებადობა: მემკვიდრული ცვალებადობა (ქრომოსომული, გენური, გენომური) და არამემკვიდრული ანუ მოდიფიკაციური ცვალებადობა –  ლ.ბურდილაძე “დიოგენე”,  ნ.ზაალიშვილი გამომცემლობა “ტრიასი”.

თქვენი online რეპეტიტორი

სტატიკა

სტატიკა

სტატიკა

სტატიკა

ძალის მომენტი:

ძალის მოქმედება ხასიათდება სიდიდით, მიმართულებითა და მოდების წერტილით.
ამავე დროს, ძალის მოქმედების შედეგი დამოკიდებული არ არის მხოლოდ ძალის სიდიდესა და მიმართულებაზე, იგი დამოკიდებულია მანძილზეც ბრუნვის ღერძიდან ძალის მოქმედების წრფემდე. (more…)