ორგანული და არაორგანული

ორგანული და არაორგანული

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

განსხვავება ცოცხალსა და არაცოცხალს შორის შეიმჩნევა მოლეკულურ დონეზე. ცოცხალი ორგანიზი შეიცავს ორგანულ ნივთიერებებს: ცილა, ცხიმი, ნახშირწყალი, ნუკლეინის მჟავა, ხოლო არაცოცხალი ორგანიმები მათ არ შეიცავენ.
არაორგანული ნივთიერებები გვხვდება როგორც ცოცხალ, ასევე არაცოცხალ ბუნებაში.

ქიმიური ელემენტების შემცველობის მხრივ ცოცხალსა და არაცოცხალს შორის განსხვავება არ არის ანუ არაა აღმოჩენილი რომელიმე ქიმიური ნივთიერება, რომელიც მხოლოდ ცოცხალში გვხვდება, თუმცა მათი შემცველობის მხრივ განსხვავება ნამდვილად არის. ცოცხალი ორგანიზმები ქიმიური ელემენტებიდან დაახლოებით 25-ს იყენებენ.
მეცნიერები ყოფენ: მაკროელემენტები, მიკროლემენტები და ულტრამიკრო ელემენტები.
მაკროელემენტები ის ელემენტებია, რომელთა შემცველობა ორგანიზმში 0,1%-ზე მეტია. ასეთია: ჟანგბადი (O), წყალბადი (H), ნახშირბადი (C), აზოტი (N)…
მიკროელემენტები ელემენტებია, რომლებიც ჩვენს ორგანიზმში 0,01-0,001%-ის ფარგლებშია. ასეთია: რკინა (Fe), სპილენძი (Cu), ბორი (B), თუთია (Zn), სილიციუმი (Si)…
ულტრამიკრო ელემენტები 0,000001%-ზე ნაკლები რაოდენობით შედუს ჩვენს ორგანიზმში. ესენია: ოქრო (Au), ვერცხლი (Ag), პლატინა (Pt).

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

მნიშვნელობა ორგანიზმისთვის

წყალი

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

წყალი

წყალი ყველაზე გავრცელებული ნივთიერებაა დედამიწაზე, რომელიც სამივე აგრეგატულ მდგომარეობაში გვხვდება: თხევად, მყარ და აირად მდგომარეობაში. ის განაპირობებს უჯრედის ზომას, ფორმას და ამავდროულად საუკეთესო გამხსნელია.
თუ ორგანიზმი წყლის 6-8%-ს კარგავს ეწყება გონების დაკარგვა, 10%-ის დროს ჰალუცინაცია, 12%-ის შემთხვევაში კი ორგანიზმი იღუპება.
წყალი
პოლარული მოლეკულა, რომლის ერთი ნაწილი დადებითადაა დამუხტული, მეორე უარყოფითად. უარყოფითად დამუხტული ჟანგბადი იზიდავს დადებითად დამუხტულ წყალბადს და წყალბადურ ბმას ქმნის. 1მოლეკულა წყალს შეუძლია ერთდროულად 4 მოლეკულა მიიერთოს. წყლის ზედაპირზე წყალბადური ბმები ერთგვარ აპკს წარმოქმნის, ეს ზედაპირული დაჭიმულობაა. წყლის გაცხელებისას ენერგიის დიდი ნაწილი წყალბადური ბმებბის გაწყვეტაზე იხარჯება. წყალი ჯიუტი მოლეკულაა, ის ძნელად ითვისებს სითბოს და ძნელადვე გასცემს მას. კიდევ ერთი თვისება ისაა, რომ თხევად მდგომარეობაში უფრო მეტი სიმკვრივე აქვს ვიდრე მყარში, ამიტომაც ყინული არ იძირება. ჩვენი ორგანიზმიდან წყლის აორთქლების შედეგად გაიცემა სითბო ანუ ორგანიზმი გრილდება.

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

წყალი არაცჩვეულებრივი გამხსნელია. მასში ბევრად მეტი ნივთიერება იხსნება, ვიდრე სხვა რომელიმე სითხეში. მაგალითად, მარილის (NaCl) გახსნისას, წყლის პოლარული მოლეკულებო ცალ-ცალკე ერტყმის გარს Na-ს და Cl-ს, ისინი ერთმანეთს სცილდება და მარილი წყალში იხსნება. წყლაში კარგად ხსნად ნივთიერებებს ჰიდროფილური ეწოდება, ხოლო წყალში უხსნად ნივთიერებებს ჰიდროფობური ნივთიერებები.
ფილოს – ბერძ. სიყვარულს ნიშნავს, ფობოს – შიშს.

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

უჯრედში, უმეტესად, წყლის მოლეკულების უმრავლესობა სტაბილურია, თუმცა მცირე ნაწილი დისოცირდება H2O H++OHდა თანაბარი რაოდენობით ქმნის H+ და OH იონებს.
დისოცირებისას H
+ იონები მჟავებს იძლევიან, ხოლო OH იონები ფუძეებს. უჯრედში მათ შეფარდებას აქვს გადამწყვეტი მნიშვნელობა. ამ მდგომარეობის შესაფასებლად იყენებენ pH შკალას, სადაც რიცხვები 1-დან 14-მდეა. თუ მნიშვნელობა 7-ს ქვემოთაა, მაშინ მჟავე არეა, თუ 7-ს ზემოთ ტუტე და 7 ნეიტრალურია. უჯრედების უმრავლესობის PH არის ნეიტრალური, თუმცა ზოგჯერ H+ დიდი რაოდენობით გამოთავისუფლდება და არეს ამჟავიანებს, ან პირიქით. სწორედ ამიტომ pH მუდმივობის შენარჩუნება ე.წ ბუფერულ ნივთიერებებს აკისრია. ისინი მიიტაცებენ ზედმეტ წყალბადს ან გამოათავისუფლებენ მას, ამით ისინი უჯრედს PH-ის მერყეობისგან იცავენ.
სისხლის მჟავა-ტუტოვან წონასწორობას მძლავრი ბუფერული სისტემა იცავს, რის გამოც სისხლის pH 7,3-7,4-ის ფარგლებში მერყეობს. pH 6,8-ზე ან 7,8 ზე სიცოცხლე წყდება. ამ სისტემის ერთ-ერთი კომპონენტია
ბიკარბონატული ბუფერი (H2CO3 და NaHCO3).

ცილები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებებიცილის პოლიმერია, რომლის მონომერია ამინომჟავები. ცილის შენებაში მონაწილეობს 20 ჯადოსნური ამინომჟავა, თითოეული ამინომჟავა ამინო და კარბოქსილის ჯგუფს შეიცავს, მხოლოდ რადიკალებით არიან განსხვავებული. რადიკალი შეიძლება იყოს ჰიდროფობური ან ჰიდროფილური, დადებითად დამუხტული, ან უარყოფითად დამუხტული.
ორგანული და არაორგანული ნივთიერებებიამინომჟავები ერთმანეთთან კოვალენტური ანუ
პეპტიდური ბმით არიან დაკავშირებული. რეაქციაში მონაწილეობს ერთი ამინომჟავას კარბოქსილის ჯგუფის OH და მეორე ამინომჟავას ამინჯგუფის H. მათი შეერთებით მიიღება წყლის H2O მოლეკულა, რომელიც გამოიყოფა, ხოლო აზოტსა და ნახშირბადს შორის მყარდება კოვალენტური ანუ პეპტიდური ბმა. ორი ამინომჟავის გადაბმით მიიღება დიპეპტიდი, სამის-ტრიპეპტიდი, მრავალის-პოპიპეპტიდი.

ცილის სტრუქტურის აღწერისას განიხილავენ მისი ორგანიზაციის 4 დონეს. ესენია: პირველადი, მეორეული მესამეული და მეოთხეული დონეები.
ცილას განსაკუთრებული სივრცული ფორმა –
კონფორმაცია ახასიათებს.
ცილის
პირველად სტუქრურას პეპტიდური ბმები წარმოქმნის და ძაფისებრი სტრუქტურა იქმნება. ისინი სპირალურად იხვევიან და წარმოქმნიან მეორეულ სტრუქტურას, რომელშიც ამინომჟავები წყალბადური ბმებით უკავშირდებიან. წყალბადური ბმები სუსტია, მაგრამ რადგანაც მათი რაოდენობა დიდია, ცილის მეორეული სტრუქტურა მდგრადია.

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებებიმეორეულ სტრუქტურაში განარჩევენ α და β სტრუქტურებს. α სპირალურად დახვეული მეორეული სტრუქტურაა, სადაც წყალბადური ბმები NH და CO ჯგუფებს შორის მიზიდულობის შედეგად მყარდება. α სპირალი მთელს სიგრძეზე იდეალური არ არის, რადგან ზოგიერთ ამინომჟავას შორის წარმოიქმნება დისულფიდური ანუ S-S ბმები. გარდა ამისა, ზოგიერთი ამინომჟავა (ცისტერნების) წყალბადური ბმების წარმოქმნაში საერთოდ არ მონაწილეობს, ასეთ ადგილებში ალფა სპირალის ხაზოვანი სტრუქტურა ირღვევა და მარყუჟს ქმნის ან იხლართება.
β სტრუქტურას ორი ან მეტი პოლიპეპტიდური ჯაჭვი ქმნის და ე.წ ნაკეცებიანი სტრუქტურა წარმოიქმნება. მასში წყალბადური ბმები ორ ანტიპარალელურ პეპტიდს შორის მყარდება. β სტრუქტურა ახასიათებს ცილა კერატინს.

 

ცილის მოლეკულა მისთვის დამახასიათებელ კონფორმაციას წყლიან გარემოში იღებს (წყლის მოლეკულითაა გარშემორტყმული). ცილის მოლეკულის ზოგიერთი ამინომჟავა ჰიდროფობურია, ამიტომ წყლის მოლეკულა მათ უკუაგდებს, ასეთი ამინომჟავები ერთმანეთს ეწებებიან, რათა დაემალონ წყლის მოლეკულას. ზოგიერთი მათგანი ჰიდროფილურია და წყლის პოლარულ მოლეკულასთან კავშირს ამყარებს. ცილების უმრავლესობა წყლიან გარემოში გუნდას ანუ გლობულას წარმოქმნის, რომელსაც ცილის მესამეული ორგანული და არაორგანული ნივთიერებებისტრუქტურა ეწოდება. შესაბამისად, მესამეული სტრუქტურის აუცილებელია წყლიანი გარემო. ცილის მესამეული სტრუქტურის წარმოქმნისას დიდი მნიშვნელობა აქვს ჰიდროფობურ ბმებს, რომლებიც ისეთ ნაწილებს შორის მყარდება, რომლებიც წყალთან არ ურთიერთობს. ამრიგად, ჰიდროფობური რადიკალები გლობულის შიგნით განთავსდება, ჰიდროფილური კი გარეთაა გამოშვერილი.
ზოგიერთი ცილა განსაკუთრებით რთული აგებულებისაა და რამდენიმე პოლიპეპტიდური ჯაჭვის ერთობლიობას წარმოადგენს, რომელიც ორგანული და არაორგანული ნივთიერებებიერთმანეთთან
ჰიდროფობური, წყალბადური და იონური ბმით არის დაკავშირებული. ასეთ სტრუქტურას ცილის მეოთხეული სტრუქტურა ეწ.

სხვადასხვა ფაქტორების, მაგალითად, მაღალი ტემპერატურის ზემოქმედებით ცილის ბუნებრივი სტრუქტურისა და კონფორმაციის რღვევას დენატურაცია ეწოდება. ფაქტორების მოხსნის შემდეგ ზოგჯერ ცილა აღიდგენს მისთვის დამახასიათებელ კონფორმაციას, ანუ მოხდება რენატურაცია, მაგრამ თუ პირველადი სტრუქტურა დენატურირდა, მაშინ ცილის რენატურაცია აღარასდროს მოხდება.

ცილის თვისებებს მისი პირველადი სტრუქტურა განსაზღვრავს. გრძელ პოლიპეპტიდში, ერთი ამინომჟავის შეცვლამ ან მისმა ამოგდებამ შესაძლოა მთლიანად შეცვალოს ცილის თვისებები და ფუნქცია. ანუ ცილის მოლეკულები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან:

  • ამინომჟავური შედგენილობით (რომელია ეს ამინომჟავები)
  • ამინომჟავათა რაოდენობით (ანუ პოლიპეპტიდური ჯაჭვის სიგრძით)
  • ამინომჟავათა თანმიმდევრობით

ცილები ჩვენს ორგანიზმში უამრავ ფუნქციას ასრულებს. ცილის ფუნქციებია:

  1. კატალიზური (ფერმენტული)
  2. სტრუქტურული
  3. სატრანსპორტო
  4. მოტორული
  5. სამარაგო
  6. სასიგნალო
  7. რეგულატორული
  8. დამცველობითი
  9. ენერგეტიკული

ფერმენტული: ცოცხალ უჯრედში განუწყვეტლივ მიმნდინარეობს ბიოქიმიური რეაქციები. ცილა-ფერმენტების წყალობით ასეთი რეაქციები მილიონჯერ ჩქარდება.
გარდასაქმნელი ნივთიერება –
სუბსტრატი ფერმენტის პატარა უბანს, აქტიურ ცენტრს უკავშირდება, რომელიც რომელიც ფორმითა და ზომით ზუსტად შეესაბამება მას, ამიტომ მასში ჯდება და დროებით ფიქსირდება.
ფერმენტი სუბსტრატს სხვა ნივთიერენად –
პროდუქტად გარდაქმნის, რომელიც მაშინვე ტოვებს ფერმენტის მოლეკულას. ერთ ფერმენტს მილიონობით სუბსტრატის გარდაქმნა შეუძლია ისე, რომ თვითონ არ იცვლება. ფერმენტები ბიოკატალიზატორები არიან.
ზოგიერთი ფერმენტი რეაქციის დასაჩქარებლად დამხმარე ნივთიერებებს მოითხოვს. ასეთ ნივთიერებებს
კოფაქტორები ქვია. ისინი, დაბალმოლეკულური, არაცილოვანი მოლეკულები
არიან. ზოგი ვიტამინებისგან წარმოიქმნება, ზოგი კი არაორგანული იონია (
Zn,Mg,Mn,Cu). მაგალითად, B1 ვიტამინი ფერმენტ პირუვატდეკარბოქსილაზას კოფაქტორია. თუ ორგანიზმა ეს ვიტამინი არ მიიღო ფერმენტი კოფაქტორის გარეშე თავის ფუნქციას ვეღარ ასრულებს და ვითარდება დაავადება ბერი-ბერი.
უჯრედში არსებობს ისეთი ნივთიერებებიც, რომელებიც ხელს უშლის ფერმენტებს და ბლოკავენ მათ. ამ ნივთიერებებს
ინჰიბიტორები ეწოდება. არსებობს კონკურენტული და არაკონკურნტული ინჰიბიტორები.
კონკურენტული ინჰიბიტორი ქიმიური სტრუტურით სუბსტრატს ჰგავს. ფერმენტის აქტიურ ცენტრთან დაკავშირებისას მას შეუძლია კონკურენცია გაუწიოს სუბსტრატს და შეაფერხოს ფერმენტული რეაქცია.
არაკონკურენტული ინჰიბიტორები სუბსტრატის ანალოგი არ არის და არ რეაგირებს ფერმენტის აქტიურ ცენტრთან. იგი ფერმენტის სხვა ნაწილს უკავშირდება. ამის გამო, ფერმენტის სტრუქტურა იცვლება. სუბსტრატი კი უკავშირდება მას, მაგრამ პროდუქტის მიღება შეუძლებელი ხდება. ეს შეუქცევადი პროცესია.
არსებობს ნივთიერებები, რომლებსაც
ალდოსტერულ ეფექტორებს უწოდებენ. ისინი ფერმენტებს განსაკუთრებულ ადგილებში უერთდება, რომელიც საკმაოდ მოშორებულია აქტიურ ცენტრს, თუმცა აქტიური ცენტრის შექცევად ცვლილებას იწვევს და ამით ფერმენტის აქტივობაზე გავლენას ახდენს.

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ალოსტერული ინჰიბიტორი ამახინჯებს აქტიურ ცენტრს და სუბსტრატი ვერ უკავშირდება მას. არაკონკურენტული ინჰიბიტორის დროს ფერმენტი ვეღარასდროს ასრულებს თავის ფუნქციას, ამ დროს კი პროცესი შექცევადია და იგი ფერმენტის აქტივობას მართავს. როდესაც პროდუქტი დიდი რაოდენობით წარმოიქმნება მაშინ ერთვება ალოსტრეული ინჰიბიტორი.
ალოსტერული აქტივატორის დროს იგი უკავშირდება არა-აქტიურ ფერმენტს და ისე ცვლის აქტიური ცენტრის სტუქტურას, რომ მას სუბსტრატი უკავშირდება და უკვე შესაძლებელი ხდება პროდუქტის წარმოქმნა.

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

სტრუქტურული: ორგანიზმისთვის ცილები ძირითადი სამშენებლო მასალაა.
კოლაგენი და შემაერთებელი ქსოვილის მთავარი ცილაა. იგი შედის მყესების, იოგების, ხრტილის, ძვლის, კანის შემადგენლობაში. იგი მათ სიმტკიცესა და ელასტიურობას უზრუნველყოფს. კოლაგენის ფუნქციას მისი აგებულება განაპირობებს. მისი მოლეკულა სამი სპირალურად დახვეული პოლიპეპტიდური ჯაჭვისგან შედგება, რამდენიმე ასეთი მოლეკულა ერთიანდება და ერთ მთლიან სტრუქტურას წარმოქმნის, სადაც მოლეკულები კოვალენტური ბმებით არიან დაკავშირებული ერთმანეთთან. კოლაგენი შედის რქოვანასა და ბროლის შემადგენლობაში.
კერატინი შედის კანის რქოვან დანამატებში: თმებში, ფრჩილებში, რქაში, ბუმბულში.
ელასტინი აორტის, არტერიების, ფილტვის შარდის ბუშტის ელასტიურობას განაპირობებს.
ფიბტიონი შედის აბრეშუმის ჭიისა ძაფისა და ობობის ქსელის შემადგენლობაში.
ტუბულინისგან არის შექმნილი მიკროფილამენტები და შუალედური ფილამენტები.

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

სატრანსპორტო: ცილა-ჰემოგლობინს, რომლისთვისაც დამახასიათებელია ცილის მეოთხეული სტრუქტურა, სატრანსპორტო ფუნქცია აქვს. იგი ფილტვებიდან ჟანგბადს იკავშირებს და სხვადასხვა ქსოვილამდე მიაქვს.
ტრანსფერინიც სატრანსპორტო ცილაა, რომელიც ნაწლავებიდან შეწოვილი რკინით იტვირთება და სხეულის ყველა უჯრედამდე მიაქვს.
პლაზმის ალბუმინებს ლიპიდები და ცხიმოვანი მჟავები გადააქვს.

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

მოტორული: მიკრომილაკებითა და მიკროფილამენტებით ხორციელდება უჯრედის ყველა სახის მოძრაობა: შოლტებით, წამწამებით, ცრუფეხებით.
აქტინისა და მიოზინის ძაფები კუნთურ მოძრაობას უზრუნველყოფს.
კინეზინები და დინეინები ციტოპლაზმაში სატრანსპორტო ვეზიკულების და ორგანოიდების მოძრაობას განაპირობებს. კინეზინები ასევე უჯრედის გაყოფის დროს თითისტარას ძაფების გასწვრივ ქრომოსომების ან ქრომატიდების გადაადგილებას უზრუნველყოფენ.

სამარაგო: კაზეინი ძუძუმწოვრების რძის სამარაგო ცილაა და ახალშობილის ამინომჟავების წყაროს წარმოადგენს, სამარაგო ცილაა ასევე კვერხის ცილა ალბუმინიც.
ფერიტინი რკინის სამარაგო ცილაა. იგი 24 სუბერთეულისგან შედგება, რომელიც სფეროს წარმოქმნის. რკინის იონები სფეროს სიღრუეში არხების გავლით ხვდება და იქ ფოსფატის იონებს უკავშირდება. ფერიტინის ერთ მოლეკულას 45 000-მდე რკინის იონის დატევა შეუძლია. ამას დიდი მნიშვნელობა აქვს, რადგან რკინა, რომელიც თავისუფალი სახითაა, საკმაოდ ტოქსიკურია.

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

სასიგნალო: უჯრედის მემბრანებში ჩაშენებული ცილა-რეცეპტორები საშუალებით, უჯრედი ინფორმაციას უჯრედგარე სივრციდან იღებს და შესაბამისად ცვლის მეტაბოლიზმს. ისინი ღიზიანდებიან: ქიმიურ, მექანიკურ, სინათლის, სითბურ გაღიზიანებაზე, საპასუხოდ კი რეცეოტირული ცილის კონფორმაცია იცვლება, რაც უჯრედის სიგნალს წარმოადგენს.

რეგულატორული: ორგანიზმი გამოიმუშავებს ცილა-ჰორმონებს, რომელიც არეგულირებს სხვადასხვა ორგანოების მუშაობას და განაპირობებს ორგანიზმის, როგორც ერთი მთლიანი სისტემის ფუნქციონირებას. მაგ., ინსულინი სისხლში შაქრის შემცველობას არეგულირებს.

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

დამცველობითი: ბაქტერიების, ვირუსის ან სხვა ანტიგენის შეჭრისას იმუნური სისტემა სპეციალურ დამცველობით ცილებს – ანტისხეულებს წარმოქმნის.
ყველა ანტისხეული ცილების კომპლექსია. ის შედგება
ორი მძიმე და ორი მსუბუქი პოლიპეპტიდური ჯაჭვისგან. ჯაჭვები ისე ლაგდება, რომ იგი Y ფორმას ღებულობს. ისინი ზუსტად ერგებიან ანტიგენებს და ამოიცნობენ მას, ბოჭავენ და აუვნებლებენ უცხო ნაწილაკებს. ანტისხეულები შედგება იმუნოგლობულინებისგან.

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებებიდამცველობით ფუნქციას ასრულებენ პლაზმი ცილები: ფიბრინოგენი და თრომბობლასტინი. ისინი სისხლის შედედების პროცესში მონაწილეობენ.

ენერგეტიკული: 1გ ცილის დაშლისას 17,6 ჯკ ენერგია გამოიყოფა.

ცხიმები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ლიპიდები განსხვავებული აგებულებისა და ფუნქციის ჰიდროფობურ ნივთიერებებს უწოდებენ. ესენია: ცხიმები, ფოსფოლიპიდები, სტეროიდები, ცვლები.

ცხიმის მოლეკულა სამატომიანი სპირტის-გლიცერინია და ცხიმოვანი მჟავებისგან შედგება. ცხოველური ცხიმი ძირითადად ნაჯერ (გაჯერებულია წყალბადით) ცხიმოვან მჟავებს შეიცავს. მათი 3 სწორხაზოვანი კუდი კომპაქრურად ლაგდება ცხიმის მოლეკულაში, ამიტომ ცხოველური ცხიმი მყარია. მცენრეულ ცხიმში ძირითადად უჯრეი ცხიმოვანი მჟავები შედის. მათი ტეხილი კუდები ვერ უახლოვდება ერთმანეთს, ამიტომ მცენრეული ცხიმი თხევადია.

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ლიპიდები ფუნქციებია: 1) სტრუქტურული 2) სამარაგო 3) ენდოგენური 4)დამცველობითი
4მარეგულირებელი5) 6) ენერგეტიკული
სტრუქტურული: ფოსფოლიპიდი ბიოლოგიური მემბრანის შენებაში მონაწილეობს. მას აქვს ჰიდროფილური თავი და ჰიდროფობური კუდი. წყალთან მსგავსმა დამოკიდებულებამ განაპირობა მისი არსებობა პლაზმურ მემბრანაში.
სამარაგო: ცხოველები ცხიმებს ქსოვილებში, ხოლო მცენარეები – ნაყოფსა და თესლში იგროვებს. მიზეზი მისი მაღალი ენერგეტიკული თვისებაა. ასევე ცხიმები ნახშირწყლებსა და ცილებზე მსუბუქია.

ენდოგენური: ცხიმის დაშლისას გამოიყოფა ე.წ მეტაბოლური წყალი. ეს ხელს უწყობს ორგანიზმთა ადაპტაციას უდაბნოს პირობებთან.

დამცველობითი: ცხიმი კარგი თბოიზოლატორია, კანქვეშა ცხიმის ფენა ცივი ქვეყნებისა და წყლის ბინადრების სხეულს გაციებისგან იცავს.
ცვილით არის დაფარული მცენარეების ფოთლები, რომელიც იცავს მას წყლის შეღწევისგან. ცვილს შეიცავს კაქტუსის ღეროები და ფოთლები, იგი წყლის აორთქლებისგან იცავს მას.
ცვილს შეიცავს ადამიანის ყურის გარეთა სასმენი მილის უჯრედების მიერ გამოყოფილი სეკრეტი, რომელიც ყურის ნაზი ქსოვილის წყლისაგან დაცვას უზრუნველყოფს.
ცვილს შეიცავს მუშა ფუტკრების ჯირკვლების გამონაყოფი, რომლითაც ფიჭას აშენებენ.

მარეგულირებელი: ორმაგ ლიპიდურ შრეში ჩაშენებული ქოლესტერინის მოლეკულები მის სტაბილურობას განაპირობებს. ასევე ორგანიზმში მნიშვნელოვან როლს ქოლესტერინის წარმოებული-სტეროიდები ასრულებს. ამ ჯგუფს მიეკუთვნება: სასქესო ჰორმონები, ასევე ვიტამინი D, მაღვლის მჟავები, კორტიკოსტეროიდები და სხვ.

ენერგეტიკული: 1გ ცხიმის დაშლისას გამოიყოფა 2-ჯერ 17,6 ანუ 38,9 კჯ ენერგია.

ნახშირწყლები

ნახშირწყლები ორგანული ნივთიერებების დიდი ჯგუფია, რომლის შემადგენლობაში შედის ნახშირბადი, წყალბადი და ჟანგბადი. მათ მოლეკულებში წყალბადისა და ჟანგბადის ისეთი თანაფარდობაა, როგორც წყალში, რამაც ამ ჯგუფის სახელწოდება განაპირობა.
ნახშირწყლები აგებულების მიხედვით არსებობს: მონო-, ოლიგო- და პოლისაქარიდები.

მონოსაქარიდებიდან განსაკუთრებილი როლი აკისრია 5-ნახშირბადიან ნახშირწყლებს ანუ პენტოზებს (რიბოზა და დეზოქსირიბოზა),რომლებიც დნმ-ს, რნმ-სა და ატფ-ში შედის. ასევე 6-ნახშირბადებს ანუ ჰექსოზებს (გლუკოზა, ფრუქტოზა და გალაქტოზა)

ოლიგოსაქარიდების მონომერები ჰექსოზებია. ოლიგოსაქარიდების განსაკუთრებული ჯგუფია დისაქარიდები, რომელიც მონასაქარიდის 2 მოლეკულას შეიცავს.

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები

პოლისაქარიდები 10-ზე მეტი მონომერებისგან შედგება. მათი მონომერებია გლუკოზა. ყველა პოლუსაქარიდი წყალში უხსნადია და ტკბილი გემოც არ აქვს, რადგანაც რაც უფრო მეტია მონომერული რგოლების რაოდენობა, მით უფრო ნაკლებია წყალში ხსნადობა და სიტკბო.

ნახშირწლების ფუნქციებია: 1)სრუქტურული 2)სამარაგო 3)ენერგეტიკული.
სტრუქტურული: ცელულოზა სრუქტურული პოლისაქარიდია. მასში გლუკოზის 3000-მდე მოლეკულაა და მათი ერთიანობა ძაფებს ქმნის. ძაფები წყალბადური ბმებით უკავშირდებიან ერთმანეთს და კონებს ქმნის. ასეთი სტრუქტურა მდგრადობასა და ელასტიურობას ანიჭებს. სწორედ ამიტომ ცელულოზა შედის მცენარეული უჯრედის კედლის შემადგენლობაში. ცელულოზა უძლებს მაღალ ტემპერატურას, არ იხსნება ორგანულ გამხსნელებსა. მხოლოდ მაღალ ტეპმპერატურისა და ძლიერ მჟავების ზემოქმედებით შეიძლება დაიშალოს. ასეთი თვისებები ერთის მხრივ იცავს მცენარეებს სხვადასხვა დაქტორების ზემოქმედებისგან, მეორეს მხრივ ადვილად ატარებს სწყალს და მასში გახსნილ ნივთიერებებს.
ქიტინი და მურეინი აზოტშემცველი სტრუქტურული პოლისაქარიდია, რომელიც შედის ფეხსახსრიანთა გარეგანი ჩონჩხის შემადგენლობაში. ქიტინი ბაქტერიებისა და სოკოების უჯრედის კედლის შემადგენლობაში. მცენარეებში ის აღმოჩენლი არ არის.

სამარაგო: გლიკოგენი ცხოველური ორგანიზმის პოლისაქარიდია, რომელიც გრანულების სახით გროვდება კუნთებსა და ღვიძლში. მცენარეების სამარაგო ნივთიერე პოლისაქარიდია სახამებელი, რომელიც თეთრი, უსუნო და წყალში უხსნადი ნივთიერებაა.

ენერგეტიკული: 1გ გლუკოზის დაშლისას გამოიყოფა 17,6 კჯ ენერგია.

ავტორი: ნ.ზაალიშვილი გამომცემლობა “ტრიასი”

მოგვაწოდა რომეო ქებულაძემ

თქვენი online რეპეტიტორი